Mỗi mùa hè năm chẵn không có World Cup, châu Âu lại tự tổ chức một ngày hội của riêng mình. Đó là Euro, tên gọi quen thuộc của Giải vô địch bóng đá châu Âu, hay UEFA Euro theo cách gọi chính thức của Liên đoàn Bóng đá châu Âu (UEFA). Từ một giải đấu chỉ có 4 đội ở vòng chung kết năm 1960, nó đã trở thành giải đấu cấp đội tuyển quốc gia lớn thứ hai hành tinh, với 24 đội tuyển, 51 trận đấu và hàng tỷ lượt người xem.
Nhiều chuyên gia gọi Euro là “World Cup thu nhỏ”. Cách gọi ấy không quá lời. Không có Brazil hay Argentina, nhưng mật độ ngôi sao, chất lượng chiến thuật và độ khốc liệt của từng trận đấu ở đây nhiều khi còn nhỉnh hơn ngày hội toàn cầu. Kỳ gần nhất, Tây Ban Nha vô địch Euro 2024 tại Đức, qua đó trở thành đội vô địch Euro nhiều nhất với 4 lần. Kỳ tiếp theo, Euro 2028, sẽ đến với Anh – Ireland đăng cai. Bài viết này đi qua toàn bộ câu chuyện của giải: lịch sử, chiếc cúp Henri Delaunay, kết quả qua các kỳ, giải thưởng cá nhân, các đội tham dự, bảng xếp hạng tổng thể và những huấn luyện viên đã đưa đội nhà lên đỉnh.
Lịch sử Euro: giấc mơ của Henri Delaunay thành hiện thực
Ý tưởng đi trước thời đại
Người đặt nền móng cho giải đấu là Henri Delaunay, Tổng thư ký Liên đoàn bóng đá Pháp. Ngay từ năm 1927, ông đã đề xuất một giải đấu dành riêng cho các đội tuyển châu Âu. Thời điểm đó, ý tưởng bị gác lại. FIFA vừa chuẩn bị cho World Cup đầu tiên năm 1930, còn châu Âu chưa có một tổ chức điều hành chung.
Phải đến năm 1954, khi UEFA được thành lập và Delaunay trở thành Tổng thư ký đầu tiên, giấc mơ ấy mới có cơ hội. Đáng tiếc, ông qua đời năm 1955, không kịp nhìn thấy giải đấu ra đời. Con trai ông, Pierre Delaunay, tiếp nối công việc của cha và góp phần đưa giải đấu lên bàn thảo luận của UEFA.
Cúp các quốc gia châu Âu 1960
Kỳ đầu tiên mang tên Cúp các quốc gia châu Âu (European Nations’ Cup), diễn ra năm 1960. Chỉ 17 đội đăng ký tham gia. Những nền bóng đá lớn như Anh, Italy và Tây Đức đứng ngoài, xem giải đấu mới là thứ không đáng bận tâm.
Vòng chung kết diễn ra tại Pháp với 4 đội. Liên Xô đánh bại Nam Tư 2-1 sau hiệp phụ trong trận chung kết tại Paris, trở thành nhà vô địch đầu tiên. Thủ thành huyền thoại Lev Yashin là chỗ dựa vững chắc của đội bóng này.
Năm 1964, Tây Ban Nha giành chức vô địch trên sân nhà. Trận chung kết với Liên Xô tại sân Santiago Bernabéu mang nhiều màu sắc chính trị, bởi bốn năm trước đó, chính quyền Franco đã không cho đội tuyển sang Moscow thi đấu ở tứ kết. Đến năm 1968, giải chính thức đổi tên thành Giải vô địch bóng đá châu Âu, và chủ nhà Italy đăng quang sau trận chung kết phải đá lại với Nam Tư.
Thập niên 1970–1980: thời của những thế hệ vàng
Bước sang thập niên 1970, giải đấu bắt đầu gắn liền với những thế hệ cầu thủ vĩ đại. Tây Đức năm 1972 được nhiều nhà sử học bóng đá đánh giá là một trong những đội tuyển hay nhất mọi thời đại. Franz Beckenbauer chỉ huy hàng thủ, Günter Netzer điều tiết khu trung tuyến, còn Gerd Müller ghi hai bàn trong trận chung kết thắng Liên Xô 3-0 tại Brussels. Hai năm sau, gần như nguyên bộ khung ấy vô địch World Cup trên sân nhà.
Năm 1984, nước Pháp có Michel Platini ở đỉnh cao phong độ. Tiền vệ số 10 ghi bàn ở cả năm trận, trong đó có hai cú hat-trick, và dẫn dắt “Les Bleus” tới danh hiệu lớn đầu tiên trong lịch sử. Bốn năm sau, Hà Lan của Ruud Gullit, Frank Rijkaard và Marco van Basten lên ngôi tại Tây Đức. Cú vô lê góc hẹp của Van Basten vào lưới Liên Xô trong trận chung kết ở Munich đến nay vẫn được xếp vào hàng những bàn thắng đẹp nhất lịch sử bóng đá.
Kỷ nguyên bàn thắng vàng và tiki-taka
Thập niên 1990 mang đến luật bàn thắng vàng: đội nào ghi bàn trước trong hiệp phụ sẽ thắng ngay lập tức. Luật này quyết định hai trận chung kết liên tiếp. Năm 1996, tiền đạo vào sân từ ghế dự bị Oliver Bierhoff ghi bàn thắng vàng giúp Đức hạ Cộng hòa Séc tại Wembley. Năm 2000, David Trezeguet tung cú vô lê kết liễu Italy ở Rotterdam, đem về cho Pháp cú đúp vô địch thế giới và châu Âu liên tiếp. Sau một thời gian thử nghiệm biến thể “bàn thắng bạc” năm 2004, luật này bị bãi bỏ hoàn toàn.
Giai đoạn 2008–2012 thuộc về Tây Ban Nha và lối chơi tiki-taka: kiểm soát bóng tuyệt đối, chuyền ngắn liên tục và pressing ngay khi mất bóng. Với Xavi, Iniesta, Xabi Alonso cùng thủ thành Iker Casillas, họ thắng Đức 1-0 năm 2008 nhờ bàn của Fernando Torres, rồi đè bẹp Italy 4-0 năm 2012, tỷ số cách biệt lớn nhất từng có trong một trận chung kết của giải. Xen giữa là chức vô địch World Cup 2010 tại Nam Phi.
Năm 2021, công nghệ video hỗ trợ trọng tài (VAR) lần đầu được áp dụng tại vòng chung kết. Ba năm sau, giải đấu ở Đức tiếp tục thử nghiệm quy định chỉ đội trưởng mới được tiếp cận trọng tài để trao đổi, nhằm hạn chế cảnh cầu thủ vây quanh tranh cãi.
Những lần mở rộng quy mô
Giải đấu lớn dần theo sự phát triển của bóng đá châu lục. Năm 1980, vòng chung kết tăng lên 8 đội. Năm 1996 tại Anh, con số này là 16 đội, cũng là lần đầu tiên giải mang thương hiệu “Euro” kèm năm tổ chức.
Bước ngoặt lớn nhất đến tại Euro 2016 ở Pháp: 24 đội tuyển dự vòng chung kết. Quyết định này mở cửa cho những nền bóng đá nhỏ như Iceland, Wales hay Albania. Iceland, quốc gia khoảng 330.000 dân, đã gây chấn động khi loại Anh ở vòng 1/8. Wales vào đến bán kết. Những câu chuyện ấy chứng minh rằng việc mở rộng không chỉ là bài toán thương mại.
Euro 2020 và đại dịch
Kỳ giải năm 2020 là kỳ đặc biệt nhất lịch sử. UEFA ban đầu muốn kỷ niệm 60 năm giải đấu bằng cách tổ chức ở 11 thành phố trên khắp châu lục. Đại dịch COVID-19 khiến giải bị hoãn sang mùa hè 2021, nhưng vẫn giữ nguyên tên gọi Euro 2020. Italy vô địch sau loạt luân lưu với Anh ngay tại sân Wembley.
Euro 2024 tại Đức
Euro 2024 diễn ra tại 10 thành phố của Đức, từ ngày 14/6 đến 14/7/2024. Theo số liệu của UEFA, giải thu hút 2,7 triệu khán giả trong 51 trận, trong đó 44% người mua vé đến từ nước ngoài. Tác động kinh tế với nước chủ nhà và 10 thành phố đăng cai ước tính khoảng 7,44 tỷ euro. Tổng lượng khán giả truyền hình trực tiếp tích lũy toàn cầu đạt 5,2 tỷ lượt.
Về chuyên môn, Tây Ban Nha vô địch Euro 2024 với thành tích thắng cả 7 trận, điều chưa đội nào làm được trong lịch sử giải. Trên đường lên ngôi, họ lần lượt loại Georgia, chủ nhà Đức, Pháp và cuối cùng là Anh.
Euro mấy năm 1 lần và lịch các kỳ sắp tới
Câu trả lời cho câu hỏi Euro mấy năm 1 lần rất đơn giản: bốn năm một lần, vào các năm chẵn nằm giữa hai kỳ World Cup. Ngoại lệ duy nhất là Euro 2020 phải lùi sang năm 2021.
Euro 2028 sẽ diễn ra từ ngày 9/6 đến 9/7/2028, với Anh – Ireland đăng cai, gồm bốn liên đoàn Anh, Scotland, Wales và Cộng hòa Ireland. Giải dùng 9 sân vận động, trận khai mạc tại Cardiff và trận chung kết tại Wembley. Sân Casement Park ở Belfast đã bị loại khỏi danh sách do dự án cải tạo chậm tiến độ và đội vốn. Sau đó, Euro 2032 sẽ thuộc về Italy và Thổ Nhĩ Kỳ.
Chín sân vận động được chọn gồm Wembley (khoảng 90.000 chỗ) và Tottenham Hotspur Stadium ở London, Etihad ở Manchester, sân mới của Everton ở Liverpool, St James’ Park ở Newcastle, Villa Park ở Birmingham, Hampden Park ở Glasgow, Principality Stadium ở Cardiff và Aviva Stadium ở Dublin. Đây là lần thứ hai nước Anh làm chủ nhà chính, sau giải năm 1996 với khẩu hiệu nổi tiếng “Football’s coming home”. Glasgow từng là một trong các thành phố tổ chức kỳ 2020, còn xứ Wales và Cộng hòa Ireland lần đầu tiên được tổ chức trận đấu ở vòng chung kết.
Chiếc cúp Henri Delaunay: biểu tượng của châu Âu
Chiếc cúp vô địch mang tên Henri Delaunay, để tưởng nhớ người khai sinh giải đấu. Phiên bản đầu tiên do thợ kim hoàn Chobillon ở Paris chế tác. Cúp có hình một chiếc bình cổ điển, mặt sau khắc hình một cậu bé đang tâng bóng.
Năm 2008, UEFA quyết định làm mới chiếc cúp để nó nổi bật hơn so với các danh hiệu khác. Phần đế đá cẩm thạch bị loại bỏ, thay bằng phần đế bạc được mở rộng. Chiếc cúp hiện nay làm bằng bạc sterling, cao 60 cm và nặng khoảng 8 kg. Tên các đội vô địch được khắc ở mặt sau của cúp.
Khác với nhiều giải đấu khác, đội vô địch không được giữ vĩnh viễn chiếc cúp Henri Delaunay. Họ giữ cúp gốc đến trước khi kỳ giải tiếp theo khởi tranh, sau đó nhận một bản sao. Chiếc cúp cũng xuất hiện trên logo Euro 2028, được UEFA công bố tháng 11/2025, với các mảng màu lấy cảm hứng từ những quốc gia chủ nhà.
Kết quả Euro qua các kỳ
Đội vô địch và á quân
Sau 17 kỳ, mười quốc gia (nếu tính Liên Xô, Tây Đức và Tiệp Khắc là các thực thể riêng) từng nâng cúp. Tây Ban Nha là đội vô địch Euro nhiều nhất với 4 lần, vượt qua Đức (3 lần).
| Năm | Chủ nhà | Vô địch | Tỷ số | Á quân |
|---|---|---|---|---|
| 1960 | Pháp | Liên Xô | 2-1 (hiệp phụ) | Nam Tư |
| 1964 | Tây Ban Nha | Tây Ban Nha | 2-1 | Liên Xô |
| 1968 | Italy | Italy | 1-1, đá lại 2-0 | Nam Tư |
| 1972 | Bỉ | Tây Đức | 3-0 | Liên Xô |
| 1976 | Nam Tư | Tiệp Khắc | 2-2 (luân lưu 5-3) | Tây Đức |
| 1980 | Italy | Tây Đức | 2-1 | Bỉ |
| 1984 | Pháp | Pháp | 2-0 | Tây Ban Nha |
| 1988 | Tây Đức | Hà Lan | 2-0 | Liên Xô |
| 1992 | Thụy Điển | Đan Mạch | 2-0 | Đức |
| 1996 | Anh | Đức | 2-1 (bàn thắng vàng) | Cộng hòa Séc |
| 2000 | Bỉ, Hà Lan | Pháp | 2-1 (bàn thắng vàng) | Italy |
| 2004 | Bồ Đào Nha | Hy Lạp | 1-0 | Bồ Đào Nha |
| 2008 | Áo, Thụy Sĩ | Tây Ban Nha | 1-0 | Đức |
| 2012 | Ba Lan, Ukraine | Tây Ban Nha | 4-0 | Italy |
| 2016 | Pháp | Bồ Đào Nha | 1-0 (hiệp phụ) | Pháp |
| 2020 | 11 thành phố | Italy | 1-1 (luân lưu 3-2) | Anh |
| 2024 | Đức | Tây Ban Nha | 2-1 | Anh |
Đằng sau bảng thống kê là những câu chuyện khó quên. Năm 1976, Antonín Panenka khẽ lốp bóng vào giữa khung thành trong loạt luân lưu, tạo ra một kiểu đá phạt đền mang tên ông đến tận hôm nay. Năm 1992, Đan Mạch chỉ được dự giải vào phút chót, thay cho Nam Tư bị cấm thi đấu vì chiến tranh. Nhiều cầu thủ được triệu tập khi đang nghỉ hè, rồi họ đánh bại Đức ở chung kết.
Năm 2004, Hy Lạp dưới sự dẫn dắt của HLV người Đức Otto Rehhagel tạo nên cú sốc lớn nhất lịch sử giải. Họ thắng chủ nhà Bồ Đào Nha cả ở trận khai mạc lẫn trận chung kết. Mười hai năm sau, Bồ Đào Nha đòi lại món nợ khi vô địch Euro 2016 trên đất Pháp, dù Cristiano Ronaldo phải rời sân vì chấn thương từ hiệp một trận chung kết. Eder là người ghi bàn duy nhất ở hiệp phụ.
Trận chung kết Euro 2024 ngày 14/7/2024 tại Olympiastadion Berlin là sự hội tụ của hai triết lý. Nico Williams mở tỷ số cho Tây Ban Nha, Cole Palmer gỡ hòa cho Anh, trước khi Mikel Oyarzabal ghi bàn quyết định ở phút 86. Đội tuyển Anh lần thứ hai liên tiếp thua ở trận chung kết châu lục.
Kết quả của các nước chủ nhà
Lợi thế sân nhà ở giải châu Âu không mạnh như nhiều người nghĩ. Chỉ ba quốc gia từng vô địch trên sân nhà, đều trong giai đoạn giải đấu còn nhỏ: Tây Ban Nha 1964, Italy 1968 và Pháp 1984.
Từ khi vòng chung kết mở rộng lên 16 đội năm 1996, chưa chủ nhà nào lên ngôi. Bồ Đào Nha năm 2004 và Pháp năm 2016 đều dừng bước ở trận chung kết. Anh năm 1996, Hà Lan năm 2000 vào đến bán kết. Ở chiều ngược lại, Bỉ năm 2000, Áo và Thụy Sĩ năm 2008, Ba Lan và Ukraine năm 2012 đều bị loại ngay vòng bảng.
Chủ nhà gần nhất là Đức tại Euro 2024. Đội bóng của HLV Julian Nagelsmann chơi đầy hứng khởi nhưng thua Tây Ban Nha 1-2 sau hiệp phụ ở tứ kết, với bàn quyết định của Mikel Merino ở phút 119. Tại Euro 2028, các nước chủ nhà vẫn phải đá vòng loại. UEFA dành sẵn tối đa hai suất cho những chủ nhà không giành vé trực tiếp.
Kết quả của đương kim vô địch
Bảo vệ ngôi vương là bài toán gần như không lời giải ở châu Âu. Trong 16 lần thử, chỉ Tây Ban Nha làm được, khi vô địch liên tiếp năm 2008 và 2012. Nếu tính cả World Cup 2010, đó là giai đoạn ba danh hiệu lớn liên tiếp chưa đội tuyển nào khác đạt được.
Những đương kim vô địch còn lại thường gặp khó. Tây Ban Nha (1968), Italy (1972) và Pháp (1988) thậm chí không vượt qua vòng loại Euro. Hy Lạp năm 2008 thua cả ba trận vòng bảng. Gần nhất, Italy bước vào Euro 2024 với tư cách nhà vô địch, nhưng bị Thụy Sĩ loại 0-2 ngay vòng 1/8.
Tại Euro 2028, Tây Ban Nha sẽ là đương kim vô địch. Họ có cơ hội trở thành đội đầu tiên hai lần bảo vệ thành công danh hiệu, đồng thời nới rộng kỷ lục lên 5 chức vô địch.
Giải thưởng cá nhân tại Euro
Cầu thủ xuất sắc nhất giải
Danh hiệu Cầu thủ xuất sắc nhất giải được UEFA trao chính thức từ năm 1996. Danh sách chủ nhân phản ánh khá rõ sự thay đổi của bóng đá châu Âu qua từng giai đoạn.
| Năm | Cầu thủ | Đội tuyển |
|---|---|---|
| 1996 | Matthias Sammer | Đức |
| 2000 | Zinedine Zidane | Pháp |
| 2004 | Theodoros Zagorakis | Hy Lạp |
| 2008 | Xavi | Tây Ban Nha |
| 2012 | Andrés Iniesta | Tây Ban Nha |
| 2016 | Antoine Griezmann | Pháp |
| 2020 | Gianluigi Donnarumma | Italy |
| 2024 | Rodri | Tây Ban Nha |
Donnarumma năm 2021 là thủ môn đầu tiên giành danh hiệu này, nhờ hai pha cản phá trong loạt luân lưu chung kết. Rodri tại Euro 2024 là cầu thủ Tây Ban Nha thứ ba được vinh danh, sau Xavi và Iniesta. Cùng giải, Lamine Yamal nhận danh hiệu Cầu thủ trẻ xuất sắc nhất. Cầu thủ chạy cánh của Barcelona trở thành cầu thủ trẻ nhất từng ghi bàn tại Euro với cú sút xa vào lưới Pháp ở bán kết, khi mới 16 tuổi 362 ngày.
Vua phá lưới
Vua phá lưới giải đấu này thường không ghi quá nhiều bàn, bởi mỗi đội chỉ đá tối đa 7 trận. Kỷ lục cho một kỳ giải vẫn thuộc về Michel Platini với 9 bàn năm 1984, chỉ sau 5 trận. Bốn mươi năm qua, chưa ai đến gần con số ấy.
| Kỳ giải | Vua phá lưới | Số bàn |
|---|---|---|
| 1984 | Michel Platini (Pháp) | 9 |
| 1996 | Alan Shearer (Anh) | 5 |
| 2000 | Patrick Kluivert (Hà Lan), Savo Milošević (Nam Tư) | 5 |
| 2004 | Milan Baroš (Cộng hòa Séc) | 5 |
| 2008 | David Villa (Tây Ban Nha) | 4 |
| 2012 | Fernando Torres (Tây Ban Nha) | 3 |
| 2016 | Antoine Griezmann (Pháp) | 6 |
| 2020 | Cristiano Ronaldo (Bồ Đào Nha) | 5 |
| 2024 | Kane, Olmo, Musiala, Gakpo, Schranz, Mikautadze | 3 |
Euro 2024 ghi dấu một thay đổi về luật. UEFA bỏ tiêu chí phụ là số pha kiến tạo, cho phép những cầu thủ bằng bàn cùng chia sẻ danh hiệu. Kết quả là sáu cầu thủ cùng nhận giải với 3 bàn: Harry Kane (Anh), Dani Olmo (Tây Ban Nha), Jamal Musiala (Đức), Cody Gakpo (Hà Lan), Ivan Schranz (Slovakia) và Georges Mikautadze (Georgia). Nếu áp dụng luật cũ như Euro 2020, khi Ronaldo thắng Patrik Schick nhờ một pha kiến tạo, Olmo đã là người duy nhất nhận giải.
Ở bảng tổng sắp mọi thời đại, Cristiano Ronaldo đứng đầu với 14 bàn sau 6 kỳ tham dự, bỏ xa Platini (9 bàn) và Alan Shearer (7 bàn). Siêu sao người Bồ Đào Nha cũng giữ kỷ lục số kỳ tham dự và số trận ra sân.
Các đội tham dự Euro
Vòng loại Euro: con đường của 55 thành viên
UEFA hiện có 55 liên đoàn thành viên. Ngoại trừ chủ nhà được đặc cách (với các kỳ trước 2028), tất cả đều phải đi qua vòng loại Euro. Với Euro 2024, 53 đội tranh 23 suất, còn Đức được miễn vòng loại với tư cách chủ nhà. Nga bị cấm tham dự do xung đột tại Ukraine.
Từ Euro 2020, UEFA gắn vòng loại với UEFA Nations League. Các đội không giành vé trực tiếp có thể đi tiếp qua vòng play-off dựa trên thành tích ở Nations League. Nhờ cơ chế này, những đội như Georgia có cơ hội thực sự để chen chân vào vòng chung kết.
Cơ chế này cũng tạo ra hệ quả đáng chú ý về mặt chiến lược. Các đội yếu hơn ở hạng đấu thấp của Nations League có thể giành vé play-off mà không cần vượt qua những ông lớn ở vòng bảng. Ngược lại, các đội mạnh buộc phải nghiêm túc với Nations League, bởi đó là tấm lưới an toàn nếu vòng loại gặp trục trặc. Nhờ vậy, lịch thi đấu của đội tuyển quốc gia ở châu Âu gần như không còn những trận giao hữu vô nghĩa.
Mặt khác, thể thức 24 đội cũng nhận nhiều chỉ trích. Việc 16 trên 24 đội đi tiếp sau vòng bảng khiến một số trận đấu cuối trở nên toan tính, khi các đội chỉ cần hòa là đủ điểm. Bồ Đào Nha năm 2016 là ví dụ điển hình: họ hòa cả ba trận vòng bảng, đi tiếp với tư cách một trong những đội xếp thứ ba tốt nhất, rồi cuối cùng lại vô địch.
Vòng loại Euro 2028 gồm 12 bảng, mỗi bảng 4 hoặc 5 đội. Lễ bốc thăm diễn ra ngày 6/12/2026 tại Belfast, các trận đấu kéo dài từ tháng 3 đến tháng 11/2027. Mười hai đội nhất bảng và 8 đội nhì có thành tích tốt nhất giành vé trực tiếp. Các suất còn lại được quyết định qua vòng play-off vào tháng 3/2028. Ở vòng chung kết, 24 đội chia thành 6 bảng, hai đội đầu mỗi bảng cùng 4 đội xếp thứ ba tốt nhất vào vòng 1/8.
Những đội góp mặt nhiều nhất
Theo thống kê của UEFA, Đức là đội góp mặt nhiều nhất ở vòng chung kết với 14 lần, liên tục từ năm 1972 đến 2024. Tây Ban Nha và Nga cùng có 12 lần. Italy, Pháp, Hà Lan, Anh và Cộng hòa Séc mỗi đội có 11 lần.
Tổng cộng, 35 đội tuyển khác nhau đã từng dự vòng chung kết Euro. Con số này phản ánh tính cạnh tranh cao của bóng đá châu Âu: gần hai phần ba thành viên UEFA đã ít nhất một lần chạm tới sân khấu lớn.
Lần đầu tham dự Euro: những câu chuyện cổ tích
Mỗi kỳ giải thường có ít nhất một tân binh, và nhiều đội đã tạo nên dấu ấn ngay lần đầu xuất hiện. Việc mở rộng lên 24 đội tuyển từ năm 2016 khiến danh sách này dài thêm đáng kể.
- Euro 2016: Albania, Iceland, Bắc Ireland, Slovakia và Wales lần đầu dự giải. Iceland vào tứ kết, Wales vào bán kết.
- Euro 2020: Phần Lan và Bắc Macedonia ra mắt. Phần Lan thắng Đan Mạch trong trận đầu tiên của mình ở một giải lớn.
- Euro 2024: Georgia là tân binh duy nhất. Họ thắng Bồ Đào Nha 2-0 ở vòng bảng, vào đến vòng 1/8 và chỉ dừng bước trước nhà vô địch Tây Ban Nha.
Câu chuyện của Georgia là minh chứng rõ nhất cho giá trị của thể thức 24 đội. Đội bóng có Khvicha Kvaratskhelia và Georges Mikautadze giành vé qua play-off Nations League, rồi trở thành một trong những đội được yêu mến nhất giải. Mikautadze còn chia sẻ danh hiệu vua phá lưới với những ngôi sao như Kane hay Musiala.
Trước đó, cũng có những tân binh viết nên lịch sử. Đan Mạch vô địch năm 1992 chỉ ở lần dự giải thứ tư. Hy Lạp năm 2004 vô địch ở lần thứ hai góp mặt, sau 24 năm vắng bóng. Croatia ngay lần đầu dự giải năm 1996 đã vào đến tứ kết.
Bảng xếp hạng tổng thể Euro
Bảng xếp hạng tổng thể (all-time ranking) tính điểm của mọi trận đấu ở vòng chung kết qua các kỳ, theo cách 3 điểm cho một trận thắng và 1 điểm cho trận hòa. Đây là thước đo phản ánh độ ổn định của một nền bóng đá, chứ không chỉ số danh hiệu.
| Hạng | Đội tuyển | Số trận | Thắng | Điểm | Số lần vô địch |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Đức | 58 | 30 | 74 | 3 |
| 2 | Tây Ban Nha | 53 | 28 | 71 | 4 |
| 3 | Italy | 49 | 22 | 63 | 2 |
| 4 | Pháp | 49 | 23 | 61 | 2 |
| 5 | Hà Lan | 45 | 23 | 55 | 1 |
Đức dẫn đầu nhờ sự hiện diện liên tục suốt hơn nửa thế kỷ. Tuy nhiên, Tây Ban Nha đang rút ngắn khoảng cách rất nhanh. Bảy chiến thắng ở Euro 2024 giúp họ chỉ còn kém Đức 3 điểm. Nếu duy trì phong độ, Tây Ban Nha hoàn toàn có thể vượt lên ngôi đầu ngay tại Euro 2028.
Một chi tiết đáng chú ý: Anh, đội có lịch sử bóng đá lâu đời nhất, chưa từng vô địch Euro dù hai lần liên tiếp vào chung kết các năm 2021 và 2024. Bồ Đào Nha, với thế hệ Ronaldo, đã có mặt ở mọi kỳ Euro từ năm 1996.
Nhìn rộng hơn, bảng xếp hạng cho thấy quyền lực của bóng đá châu Âu tập trung trong một nhóm nhỏ. Năm đội đứng đầu đã chia nhau 12 trên 17 chức vô địch. Những nền bóng đá giàu truyền thống như Bỉ, Croatia hay Thụy Điển dù sản sinh nhiều thế hệ tài năng vẫn chưa thể chạm tay vào cúp. Bỉ với “thế hệ vàng” Kevin De Bruyne, Eden Hazard từng đứng đầu bảng xếp hạng FIFA nhiều năm nhưng chưa một lần vượt qua tứ kết của giải.
Các huấn luyện viên vô địch Euro
Phía sau mỗi chức vô địch là một nhà cầm quân. Danh sách các huấn luyện viên vô địch có đủ mọi màu sắc: từ những bậc thầy chiến thuật đến những người đến đúng lúc, đúng chỗ.
| Năm | Huấn luyện viên | Quốc tịch | Đội vô địch |
|---|---|---|---|
| 1960 | Gavriil Kachalin | Liên Xô | Liên Xô |
| 1964 | José Villalonga | Tây Ban Nha | Tây Ban Nha |
| 1968 | Ferruccio Valcareggi | Italy | Italy |
| 1972 | Helmut Schön | Tây Đức | Tây Đức |
| 1976 | Václav Ježek | Tiệp Khắc | Tiệp Khắc |
| 1980 | Jupp Derwall | Tây Đức | Tây Đức |
| 1984 | Michel Hidalgo | Pháp | Pháp |
| 1988 | Rinus Michels | Hà Lan | Hà Lan |
| 1992 | Richard Møller Nielsen | Đan Mạch | Đan Mạch |
| 1996 | Berti Vogts | Đức | Đức |
| 2000 | Roger Lemerre | Pháp | Pháp |
| 2004 | Otto Rehhagel | Đức | Hy Lạp |
| 2008 | Luis Aragonés | Tây Ban Nha | Tây Ban Nha |
| 2012 | Vicente del Bosque | Tây Ban Nha | Tây Ban Nha |
| 2016 | Fernando Santos | Bồ Đào Nha | Bồ Đào Nha |
| 2020 | Roberto Mancini | Italy | Italy |
| 2024 | Luis de la Fuente | Tây Ban Nha | Tây Ban Nha |
Otto Rehhagel là huấn luyện viên duy nhất vô địch Euro khi dẫn dắt một đội tuyển không phải của nước mình. Ông biến Hy Lạp thành một khối phòng ngự gần như không thể xuyên thủng. Vicente del Bosque và Helmut Schön là hai huấn luyện viên từng giành cả World Cup lẫn Euro với đội tuyển: del Bosque với Tây Ban Nha (World Cup 2010, Euro 2012), Schön với Tây Đức (Euro 1972, World Cup 1974).
Luis de la Fuente là câu chuyện khác. Ông từng bị hoài nghi khi được bổ nhiệm cuối năm 2022, sau khi chủ yếu làm việc với các đội trẻ Tây Ban Nha. Hai năm sau, ông đưa Tây Ban Nha vô địch Euro 2024 với thành tích toàn thắng, trước đó còn giành UEFA Nations League 2023. Chính những học trò cũ ở cấp U19, U21 như Rodri, Oyarzabal hay Dani Olmo là xương sống của đội tuyển.
Nhìn vào danh sách, có thể rút ra vài quy luật. Phần lớn nhà cầm quân vô địch là người bản xứ, hiểu rõ văn hóa bóng đá và tâm lý cầu thủ nước mình. Nhiều người trong số họ không phải là siêu sao khi còn thi đấu. Rinus Michels, cha đẻ của “bóng đá tổng lực”, hay Fernando Santos đều nổi tiếng nhờ tư duy tổ chức hơn là danh tiếng cầu thủ. Roberto Mancini năm 2021 thì hồi sinh một đội tuyển Italy vừa trải qua cú sốc không dự World Cup 2018, đưa họ trải qua chuỗi 34 trận bất bại trước khi lên ngôi.
Câu hỏi thường gặp về Euro
Euro mấy năm 1 lần?
Euro tổ chức bốn năm một lần, vào các năm chẵn xen giữa hai kỳ World Cup. Ngoại lệ duy nhất là Euro 2020 phải lùi sang năm 2021 vì đại dịch COVID-19. Kỳ tiếp theo là Euro 2028 tại Anh, Scotland, Wales và Cộng hòa Ireland.
Đội nào vô địch Euro nhiều nhất?
Tây Ban Nha là đội vô địch Euro nhiều nhất với 4 lần, vào các năm 1964, 2008, 2012 và 2024. Đức đứng thứ hai với 3 lần (1972, 1980, 1996).
Ai vô địch Euro 2024?
Tây Ban Nha vô địch Euro 2024 sau khi thắng Anh 2-1 trong trận chung kết ngày 14/7/2024 tại Berlin. Nico Williams và Mikel Oyarzabal ghi bàn cho Tây Ban Nha, Cole Palmer ghi bàn cho Anh.
Euro 2028 tổ chức ở đâu và khi nào?
Euro 2028 do Anh – Ireland đăng cai, cụ thể là Anh, Scotland, Wales và Cộng hòa Ireland, diễn ra từ ngày 9/6 đến 9/7/2028. Trận khai mạc tại Cardiff, trận chung kết tại sân Wembley, London.
Có bao nhiêu đội dự vòng chung kết Euro?
Vòng chung kết Euro có 24 đội tuyển từ năm 2016. Trước đó, giải có 4 đội (1960–1976), 8 đội (1980–1992) và 16 đội (1996–2012).
Vì sao Euro được gọi là “World Cup thu nhỏ”?
Vì phần lớn các đội tuyển mạnh nhất thế giới đến từ châu Âu. Tính đến nay, các đội châu Âu đã giành 13 chức vô địch World Cup. Mật độ đội mạnh tại Euro rất cao, nên chất lượng trận đấu nhiều khi không kém World Cup.
Ai ghi nhiều bàn nhất lịch sử Euro?
Cristiano Ronaldo (Bồ Đào Nha) giữ kỷ lục với 14 bàn sau 6 kỳ tham dự. Kỷ lục ghi bàn trong một kỳ thuộc về Michel Platini với 9 bàn tại Euro 1984.
Lời kết
Hơn sáu thập kỷ sau trận chung kết đầu tiên ở Paris, giải đấu đã đi một chặng đường dài. Từ một giải đấu bị chính các ông lớn hờ hững, nó trở thành sân khấu mà mọi cầu thủ châu Âu đều khao khát. Giải đấu đã sinh ra những huyền thoại như Platini, những cú sốc như Đan Mạch 1992, Hy Lạp 2004 và những đế chế như Tây Ban Nha.
Mùa hè 2028, bóng đá sẽ trở về quê hương. Câu hỏi lớn nhất là liệu Tây Ban Nha có tiếp tục thống trị, hay đội tuyển Anh cuối cùng sẽ được nâng cúp Henri Delaunay ngay tại Wembley sau hai lần lỡ hẹn. Dù đáp án ra sao, Euro vẫn sẽ là bốn tuần mà cả châu lục cùng nín thở.
